Artikel
Bouw, Consumptiegoederen, Kunststoffen, Maakindustrie, Voedsel en Agri,
Brancheverenigingen, MKB, Beleidsmakers, Regionale Ontwikkelingsmaatschappij
Als eindpunt van veel internationale productieketens zit Nederland op een enorme berg verborgen waarde: miljoenen producten die hier worden afgedankt, bevatten nog volop bruikbare materialen en componenten. In dit paper lees je meer over het CIRCO Hergebruiksysteem Programma: een gestructureerde aanpak waarin ketens gezamenlijk productspecifieke hergebruiksystemen ontwerpen, testen en opschalen.
Het Nederlandse productsysteem zit vol onbenutte kansen. Jaarlijks produceren en importeren we enorme volumes producten en daarmee bezitten we grote hoeveelheden waardevolle materialen en componenten. Nederland is sterk in ontwerpen, produceren, vermarkten en gebruiken. Maar zodra producten hun eerste levensfase hebben voltooid, blijken we opvallend slecht in staat om de onderliggende (rest)waarde vast te houden. Daarmee zijn we veel efficiënter in het produceren en consumeren van spullen dan in het terugwinnen ervan. En dat kost.
Die disbalans raakt onze economie en strategische positie. Op basis van inzichten uit onder meer het Circularity Gap Report van Circle Economy (2025) kunnen we stellen dat slechts een fractie van materialen daadwerkelijk opnieuw in de economie terugkomt. Het overgrote deel van de waarde – geschat op zo’n 93% – laten we weglekken. In het licht van de geopolitieke ontwikkelingen, grondstoffenschaarste en de milieu-impact van ons consumptiepatroon vormt dit een concreet risico voor de strategische autonomie en verdienvermogen van Nederland.
Dezelfde realiteit kan ook anders worden gelezen. Wat vandaag wordt gezien als afval of reststroom, bestaat voor een groot deel uit producten, materialen en componenten die technisch nog prima herbruikbaar zijn. Precies daar ligt een grote strategische kans voor Nederland, én Europa.
Ons land is een eindpunt in een groot aantal mondiale productieketens. Producten als zonnepanelen, batterijen en windturbines worden elders geproduceerd, maar hier gebruikt, vervangen en afgedankt. En dat betekent dat juist hier de fysieke concentratie van waarde plaatsvindt. In plaats van die waarde af te voeren – via export van afvalstromen of laagwaardige verwerking – kunnen we ervoor kiezen om deze materialen en componenten opnieuw te benutten. Niet incidenteel, maar systematisch. Als structureel onderdeel van onze economie.
Wie met die bril naar product- en reststromen kijkt, ziet dat hergebruik meer is dan een milieumaatregel. Het is een instrument om risico’s te beheersen en nieuwe businesskansen te creëren in een sterk veranderende markt.
De Europese markt wordt overspoeld met steeds goedkopere producten die kritieke materialen bevatten. Die materialen verdwijnen nu grotendeels uit het zicht, terwijl ze van strategisch belang zijn. Zoals Bas Hillerström (CIRCO) het verwoordt: “In meerdere sectoren – vooral de clean-tech, is er in de EU een sterke toename van goedkope import van producten die vol zitten met kritieke materialen. Hier kunnen we met zijn allen van profiteren. Dedicated hergebruiksystemen zorgen ervoor dat deze waarde behouden blijft voor Nederland, en Europa.”
Door producten en materialen langer in de keten te houden, verkleinen we onze afhankelijkheid van de import van primaire grondstoffen en volatiele internationale markten. Op die manier creëren we een eigen grondstoffenvoorraad voor Nederland, en Europa. Hergebruik biedt daarmee direct economisch voordeel; wat nu vaak als waardeloos restmateriaal wordt gezien, kan met een goed ingericht hergebruikssysteem een tweede keer waarde opleveren voor bedrijven in de keten.
De afgelopen jaren zien we binnen de CIRCO Tracks een duidelijke trend: echte verandering begint in de keten. Twee derde van de deelnemers aan CIRCO Tracks zet na deelname vervolgstappen, blijkt uit onderzoek van TNO (2019) naar de impact van het programma, al zijn er vaak meerdere vervolgstappen nodig tot men tot daadwerkelijke circulaire producten en diensten komt.
Circulariteit vergt geduld én samenwerking. Een deel van die transitie kunnen en moeten bedrijven zelfstandig oppakken, maar al snel komt de keten om de hoek. Want om producten terug te nemen, een tweede leven te geven en efficiënt te werken met de verschillende materiaalstromen hebben bedrijven elkaar nodig. Het impactonderzoek van TNO is daar helder over: samenwerking in de keten is geen bijzaak, maar een randvoorwaarde: het succes zit volgens deelnemers juist in “het bij elkaar brengen van de keten”. Zonder die gezamenlijke aanpak blijven hergebruik-ambities versnipperd en kwetsbaar.
CIRCO is een gevalideerde designmethodiek van Circonnect rondom circulair ontwerpen en circulaire businessmodellen. Sinds de start heeft CIRCO meer dan 3.500 bedrijven begeleid bij het ontdekken van nieuwe circulaire kansen en het vertalen van ontwerpprincipes naar concrete plannen voor circulaire producten, diensten en businessmodellen. De CIRCO Tracks, de Design Classes en de Keten-Track zijn opgebouwd rondom een gestructureerd proces waarin bedrijven hun circulaire waardepropositie analyseren en optimaliseren.
Circonnect coördineert het internationale netwerk van CIRCO Hubs en partners in meer dan 15 landen die regionaal en internationaal CIRCO Tracks organiseren. Zo kunnen individuele bedrijven én complete ketens wereldwijd samen stappen zetten richting een circulaire economie. De CIRCO Methodiek biedt daarmee niet alleen een praktische route voor circulair ontwerpen, maar stimuleert ook samenwerking en kennisdeling. Samen versnellen we de circulaire transitie.
Op dit moment bestaan voor veel laagwaardige, hoogvolume producten wettelijke kaders voor verwerking, of inzamelsystemen. En voor zeer hoogwaardige producten zijn steeds vaker commerciële oplossingen beschikbaar. Het probleem, en tegelijk de grootste kans, zit in de brede midden-categorie: producten met een redelijke (rest)waarde en een substantieel volume. Deze ‘middelste 80 procent’ valt nu nog tussen wal en schip.
Juist voor deze productgroepen ontbreekt een systemische aanpak. Zonder gezamenlijke afspraken over retourlogistiek, eigenaarschap, het borgen van kwaliteit en het verkennen van relevante businessmodellen blijft hergebruik kwetsbaar. De organisatie van hergebruik in de breedste zin moet niet per product of bedrijf worden georganiseerd, maar per keten, en sommige gevallen zelfs per productcategorie. Op die manier levert een hergebruiksysteem waarde terug aan alle betrokkenen.
Vanuit die invalshoek heeft Circonnect een aanpak ontwikkeld gericht op het ontwerpen van product-specifieke hergebruiksystemen: het CIRCO Hergebruiksysteem programma. Niet als theoretisch concept, maar als praktisch en gefaseerd proces waarbij sleutelspelers uit de keten onder begeleiding van ervaren facilitators een blauwdruk voor een collectief hergebruiksysteem maken, toetsen en uiteindelijk realiseren op Nationaal, of zelfs Internationaal niveau.
Inmiddels zijn hergebruiksystemen ontworpen of in ontwikkeling voor onder meer straatmeubilair, circulatiepompen, PV-installaties – zonnepalen, onderstellen, omvormers – windparken op zee, maritieme scheepsonderdelen, fietsaccu’s, en klimaatinstallaties zoals luchtkanalen en luchtbehandelingskasten. De diversiteit van deze lijst onderstreept dat hergebruik geen sectorspecifieke uitzondering is, maar een generiek economisch principe dat veel breder toegepast kan worden, bijvoorbeeld in de machinebouw.
Het proces om van kans naar operationeel hergebruiksysteem te komen vraagt lef, de nodige doorlooptijd en centrale afstemming. Daarom is het CIRCO Hergebruiksysteem programma opgebouwd uit drie fasen:
In de eerste fase, de CIRCO Keten-Track, worden alle relevante ketenpartners rondom een product samengebracht. Hier worden de gezamenlijke kansen verkend en wordt een eerste blauwdruk gemaakt voor een mogelijk hergebruiksysteem, inclusief rollen, stromen en waardecreatie.
In de tweede fase volgen de pilots, waarin die blauwdruk in de praktijk wordt getest. Pilots maken aannames concreet en bieden inzicht in logistiek, kwaliteit, kosten en opbrengsten.
In de derde fase staat opschaling centraal: implementatie en uitrol naar een landelijk opererend hergebruiksysteem voor een specifieke productgroep. Het gehele proces wordt gefaciliteerd door ervaren trainers en procesbegeleiders, zodat de keten breed ondersteund wordt in het proces.
Een sprekend voorbeeld is het Solar Re-use System (SRS) voor Zon-PV. Ontstaan vanuit de CIRCO Keten-Tracks rondom zonnepanelen ( 2020) en onderstellen (2024) bevindt dit programma zich inmiddels in fase drie. Ook deelnemers van de recente Keten-Track rondom de OV-omvormers (2025), begeleid door Impact Hub Amsterdam en Maaklos, zijn aangesloten. Met een coalitie van circa dertig partijen, ondersteund door Route Circulair, wordt gewerkt aan de landelijke uitrol van een schaalbaar hergebruiksysteem voor volledige PV-installaties.
De aanleiding is evident. De energietransitie is in volle gang en alleen al in 2024 zijn er in Nederland naar schatting zo’n 30 miljoen zonnepanelen bijgeplaatst. Met een levensduur van circa 15 tot 20 jaar betekent dit dat PV-installaties in de nabije toekomst uitgroeien tot een van de grootste e-waste stromen. Goede oplossingen voor hergebruik van PV-componenten ontbreken op dit moment grotendeels, terwijl recycling zich nog moet bewijzen. Dat is opmerkelijk, aangezien PV-installaties juist veel waardevolle, en in sommige gevallen zeldzame, materialen bevatten.
De potentie van dit programma is daarmee groot. Het biedt perspectief om een toekomstige probleemstroom te transformeren tot een economische kans: van grootste e-waste stroom naar een strategische grondstoffenbron.
Ook binnen klimaatinstallaties tekent zich die potentie af. Het ketentraject voor die productgroep is in 2025 gestart in samenwerking met Oost NL en Maaklos met een focus op luchtkanalen. Die producten zijn relatief gestandaardiseerd en worden grotendeels lokaal geproduceerd. Toch komt een groot deel bij het oud ijzer terecht.
Fase één, de CIRCO Keten-Track, is afgerond en in fase twee wordt met een aantal van de partijen – waaronder Heijmans, GMM Luchttechniek, Kerssens Luchtbehandeling en Hollander Techniek – gewerkt aan verschillende pilots om de blauwdruk van het hergebruiksysteem te toetsen. De eerste resultaten binnen de Community Circulaire Klimaatinstallaties van OostNL bieden perspectief en partijen uit de keten onderzoeken op dit moment samen verschillende businesscases.
In maart 2026 starten Oost NL, Binnenklimaat Nederland en CIRCO een nieuwe Keten-Track waarin het volgende component van de klimaatinstallatie wordt toegevoegd: de luchtbehandelingskasten.
De maritieme CIRCO Keten-Track laat zien hoe samenwerking in een complexe sector kansen voor hergebruik zichtbaar maakt. Partners Maritime Sisters en BlueCity bracht verschillende werven, leveranciers en kennisinstellingen samen om de specifieke uitdagingen van de sector te verkennen, zoals de lange levenscycli van schepen, de complexiteit van onderdelen en de diversiteit aan leveranciers en materialen.
Ook in deze Keten-Track zijn meerdere pilots ontstaan; zo wordt bijvoorbeeld gekeken welke onderdelen en materialen van de Thialf van Heerema Marine Contractors vrijkomen en hoe deze opnieuw kunnen worden ingezet. De pilots zijn een eerste stap waarin de deelnemende partijen concrete mogelijkheden voor hergebruik van scheepsonderdelen binnen de keten onderzoeken, om uiteindelijk tot een gezamenlijk hergebruiksysteem te komen. Dit vervolg wordt door Maritime Sisters geïntegreerd in het bredere Maritiem Masterplan voor de sector in Nederland.
Productieketens kennen geen landsgrenzen. Sterker nog, Nederland heeft zelf relatief weinig grondstoffen en is in grote mate afhankelijk van import. Dat maakt het extra belangrijk om hergebruik op de juiste schaal te organiseren, zodat waardevolle materialen en componenten efficiënt terug de economie in gaan. In Nederland, en Europa.
Dit geldt bijvoorbeeld voor fietsaccu’s. De vraag naar batterijen voor e-bikes, elektrische voertuigen en energieopslag neemt wereldwijd snel toe. Daarmee wordt het behoud van kritieke materialen zoals cobalt, lithium, nickel en manganese steeds belangrijker. Op dit moment verdwijnen de accu’s – en daarmee de waardevolle grondstoffen – uit zicht zodra de fiets bij de consument is.
Om te werken aan een gezamenlijk hergebruiksysteem wordt in de allereerste Internationale CIRCO Keten-Track rondom batterijen een coalitie gevormd met enkele van de grootste fietsmerken ter wereld. In het ketentraject georganiseerd door Shift Cycling Culture, Oost NL, het Battery Competence Cluster en Effizienz-Agentur NRW (CIRCO Hub in Noordrijn Westfalen) verkennen deelnemers uit Nederland en Duitsland de kansen in de keten, onderzoeken ze op welke schaal een hergebruiksysteem voor e-bikes logisch is, en werken ze toe naar pilots om die inzichten te verankeren in de praktijk.
Na decennia van ‘fast everything’ – altijd nieuw, altijd meer – is het tijd om structureel ruimte te maken voor reuse. Voor elk product een eigen hergebruiksysteem, ontworpen met dezelfde efficiëntie en professionaliteit als de toeleverende supply chain.
Want als er één moment is waarop systematisch hergebruik kan bijdragen aan leveringszekerheid, strategische autonomie én verdienvermogen, dan is het nu.
Wil je met ons samenwerken aan een hergebruiksysteem voor een productgroep of sector: als deelnemer of mede-initiatiefnemer?
Neem contact op met Bas Hillerström via bas@circonl.nl
De CIRCO Tracks, Keten-Tracks en follow-up trajecten zijn methodieken van Circonnect en organiseren we in samenwerking met onze partners: Impact Hub, OostNL, Bluecity, Maaklos, Stichting Zonnext, Shift Cycling, Binnenklimaat NL, Maritime Sisters, Holland Solar, Battery Competence Cluster, en Effizienz-Agentur NRW.
Onze activiteiten worden mede mogelijk gemaakt door het Ministerie van Economische Zaken, het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Provincie Noord-Holland, Provincie Zuid-Holland, Provincie Overijssel en Provincie Gelderland.
De Community Circulaire Klimaatinstallaties van Oost NL wordt mede mogelijk gemaakt door het Overijssels en Gelders Boost Circulair programma.
Foto: Ari Gardinier via Unsplash
De circulaire economie ontstaat niet vanzelf. CIRCO (een programma van TKI-CLICKNL) richt zich op het in beweging brengen van een nieuwe markt. CIRCO activeert daarom – met steun van de overheid – ondernemers en creatieve professionals om producten, diensten en businessmodellen te (her)ontwerpen om vervolgens circulair te ondernemen.
Bekijk profiel
Wij helpen ondernemers en creatieve professionals in Gelderland en Overijssel hun producten, diensten en businessmodellen circulair door te ontwikkelen of (her)ontwerpen om zo de transitie naar een circulaire economie te versnellen.
Bekijk profiel