Routekaarten voor de maakindustrie: een update

Een gedeelde visie op inzet van grondstoffen en concreet gedefinieerde innovatieprojecten vormen de basis om het concurrentievermogen van de Nederlandse maakindustrie te vergroten, kwetsbaarheden in de waardeketen aan te pakken en doelen op het gebied van circulariteit te realiseren. In het Routekaartproces definiëren bedrijven, overheidspartijen en andere stakeholders gezamenlijk waar de sector op moet inzetten en welke stappen daarvoor nodig zijn.

In het afgelopen anderhalf jaar heeft Circonnect de ontwikkeling van negen routekaarten voor de maakindustrie gefaciliteerd. Elke routekaart brengt een afzonderlijke productgroep in kaart: wat zijn de beleidsdoelen, waar liggen de knelpunten, wat zijn de kansen en welke innovaties en samenwerkingen zijn nodig om de keten meer toekomstbestendig te maken? Met de sector in de lead ontstaat een hoogwaardige Routekaart; eigenaarschap over de koers én over de uitvoering.

Routekaarten organiseren beweging

Een routekaart is de uitkomst van een gezamenlijk proces binnen één productgroep, waarin bedrijven, overheid en andere relevante partijen vastleggen welke stappen nodig zijn en in welk tempo. Het resultaat is een toekomstbeeld voor de komende vijf tot tien jaar, vertaald naar een gedragen projectportfolio, onderbouwd met analyses van gerenommeerde kennisinstellingen.

Prioriteiten worden scherpgesteld, samenwerkingen gestructureerd. Een routekaart is een momentopname van de beschikbare kennis, en de wordt volgens een ontwerpende aanpak gaandeweg structureel bijgestuurd volgens nieuwe inzichten en ontwikkelingen.

Wind op Zee

De routekaart Wind op Zee vertaalt een urgente praktijkvraag naar concrete actie. De eerste grote windparken op zee naderen het einde van hun levensduur, maar een structureel systeem voor ontmanteling ontbreekt. Ontmantelingskosten vallen hoger uit dan bij vergunningverlening ingeschat, en de waarde van vrijkomende materialen verdwijnt grotendeels in de schredder. Windturbines bevatten permanente magneten waarvan de productie sterk gecentreerd is in China. Daarnaast staat een deel van de turbines regelmatig stil door gebrek aan gestandaardiseerde en gereviseerde onderdelen, waardoor de werkelijke energieproductie achterblijft bij de prognoses.

In de routekaart zijn o.m. de volgende drie concrete oplossingsrichtingen uitgewerkt:

• Dual Design: een lopend project waarbij in het turbine ontwerp de keuze tussen een permanente magneet en een elektromagneet zo lang mogelijk wordt uitgesteld, zodat de afhankelijkheid van kritieke grondstoffen verkleind wordt zonder dat de hele constructie opnieuw ontworpen moet worden.
• Standaardisering van componenten en reparatieprocessen, gecombineerd met een pool van gereviseerde onderdelen, zodat stilstand sneller en goedkoper opgelost kan worden.
• Retourlogistiek voor efficiënte ontmanteling, waarbij schepen worden ingezet tijdens downtime en Structurele verwerking van vrijkomende componenten, in plaats van project voor project, gericht op waardebehoud.

De CIRCO Keten-Track Decommissioning (2024) bracht sleutelspelers samen om deze oplossingsrichtingen in de praktijk te toetsen, waaronder Shell, Vattenfall, SIF en Eneco. De uitkomsten zijn direct verwerkt in de actielijnen van de routekaart. Een aantal deelnemers uit de Keten-Track werken inmiddels samen aan ‘Bridge of Europe’, een initiatief onder leiding van ECHT Regie gericht op nationaal gecoördineerde, circulaire ontmanteling van windparken, met het Noordzeekanaalgebied als logistieke basis en behoud van kritieke grondstoffen voor Europa als kern. Een deel van de ontwerpvraagstukken die daaruit voortkomen wordt opgepakt via nieuwe CIRCO Keten-Tracks; de methodiek die sleutelspelers bij elkaar brengt, leent zich bij uitstek voor herontwerp van producten en ketens.

De ontwerpvragen rondom permanente magneten raken ook andere productgroepen. In klimaatinstallaties, zoals warmtepompen en ventilatiesystemen, en in de machinebouw spelen vergelijkbare uitdagingen, wat mogelijkheden biedt voor gedeelde aanpakken over sectoren heen.

Circonnect heeft vervolgens vanuit de kennis en inzichten uit de Keten-Tracks én het Routekaartproces input geleverd aan het Ministerie van Economische Zaken voor de meest recente tenderregeling en vergunningvoorschriften Wind op Zee, zodat gegadigden worden gestimuleerd om ontwerp voor ontmanteling mee te nemen in hun voorstel.

De decommissioning-opgave trekt ook regionaal de aandacht. Noord-Holland en Flevoland herbergen de hoogste concentratie windparken van Nederland en staan aan de vooravond van een grote vervangingsgolf; alleen al in Zeewolde worden in 2026 zo’n 200 turbines verwijderd. De Metropoolregio Amsterdam wil met de havens van Amsterdam en IJmuiden als logistieke basis een voortrekkersrol spelen in de circulaire windsector en onderzoekt de haalbaarheid van een decommissioning cluster in het Noordzeekanaalgebied. De MRA is daartoe in gesprek met partijen uit de Keten-Track.

Samen met de sector de richting bepalen

De routekaarten worden primair ontwikkeld in productteams met experts uit het bedrijfsleven, beleidsdirecties, kennisinstellingen en andere betrokken partijen. Strategische keuzes worden gemaakt op basis van praktijkervaring, sectorkennis en analyses van grondstoffenstromen en marktdynamiek. Het werk van dit Product Team wordt verschillende keren aan stakeholders voorgelegd voor validatie en aanvulling. Wie zelf de koers bepaalt, herkent de uitkomsten als een eigen agenda en zal hierdoor sneller bereid en in staat zijn om zelf vervolgstappen te zetten.

De uniforme Routekaartaanpak van Circonnect maakt het mogelijk om routekaarten van verschillende productgroepen met elkaar te verbinden. Gedeelde knelpunten worden daardoor zichtbaar, zoals afhankelijkheden van kritieke materialen of het ontbreken van collectieve hergebruiksystemen. Dat maakt gerichte samenwerking tussen sectoren mogelijk: oplossingen worden in synergie ontwikkeld waar dat logisch is, en apart waar de context verschilt. Zo ontstaan Routekaarten die de specifieke dynamiek per productgroep respecteren én structurele kwetsbaarheden over sectoren heen gezamenlijk adresseren. Dat is directe input voor een bredere strategische agenda voor Nederland.

Negen routekaarten, verschillende fasen

Inmiddels zijn voor acht prioritaire productgroepen routekaarten opgesteld klimaatinstallaties, batterijen, zon-pv, elektrolysers, wind op zee, kritieke materialen, militaire schepen en laadinfrastructuur. De routekaart voor machines en werktuigen is in ontwikkeling en volgt in een later stadium. Stichting Circulaire Maakindustrie publiceert over routekaarten en de bijbehorende voortgang. Per productgroep is inzichtelijk gemaakt wie betrokken is, waar het proces staat: welke instrumenten zijn ingezet, hoe de samenwerking is georganiseerd en welke eerste resultaten zijn bereikt.

De mate van voortgang verschilt per sector. Over de hele linie is zichtbaar dat routekaarten daadwerkelijk helpen om van abstracte ambities naar gerichte actie te komen. Voor klimaatinstallaties, elektrolysers en batterijen zijn inmiddels een update van de Routekaart gemaakt, waarbij alle ervaringen uit de eerste projecten en pilots worden meegenomen.

De rol van Circonnect

Circonnect begeleidt de Product Teams van visieontwikkeling tot actielijn, en van actielijn naar uitvoering. Dat gebeurt op basis van eigen kennis en netwerk, aangevuld met analysetools van gerenommeerde kennisinstellingen die inzicht geven in de karakteristieken en dynamiek van een productgroep. Per processtap zijn werkvormen ontwikkeld om de inhoud stap voor stap te verwerken. Relevante stakeholders worden actief geïdentificeerd en op sleutelmomenten in het proces betrokken.

Een eerste groep van facilitatoren is door Circonnect geëquipeerd om deze trajecten te faciliteren en als expert de onderliggende analysetools in te zetten.

De aanpak is ontwerpgericht: door actief sleutelspelers en bredere doelgroepen te betrekken, ontstaat een gedeelde visie op de opgave, kunnen sleutelspelers inschatten welke (innovatie) projecten aansluiten bij hun eigen ambitie en ontstaat bereidheid om een actieve rol in projecten te nemen. Met het commitment van publieke en private stakeholders wordt een overdracht naar de daadwerkelijke uitvoering gecreëerd en strandt een routekaart niet op papier. Circonnect past diezelfde ontwerpende werkwijze toe op de doorontwikkeling van de Routekaartaanpak zelf. Leerpunten en inzichten uit de negen routekaarten worden doorlopend geïntegreerd tot een schaalbare methodiek die voor meer productgroepen kan worden ingezet.

Strategie en uitvoering voeden elkaar

De routekaarten staan niet op zichzelf. Ze zijn nauw verbonden met activiteiten gericht op concrete toepassing in de praktijk: CIRCO Tracks en Keten-Tracks binnen klimaatinstallaties, zon-pv, elektrolysers, e-batterijen, wind op zee en de maritieme sector. In die Keten-Tracks werken bedrijven gezamenlijk aan het herontwerp van producten en ketens en het opzetten van collectieve hergebruiksystemen.

Tegelijkertijd vloeien inzichten en ervaringen uit die tracks terug naar de routekaarten. Pilots en vervolgprojecten dragen direct bij aan de realisatie ervan. In het Impact Report 2026 wordt die samenhang zichtbaar, niet als lineair traject, maar als een samenspel van interventies die elkaar versterken.

Vertrekpunt, geen eindstation

Met de huidige routekaarten is een belangrijke basis gelegd voor gezamenlijke richting in een onzekere en snel veranderende context. Ze zijn een vertrekpunt en de intentie is om ze de komende jaren aan te scherpen op basis van wat werkt in de praktijk. Dat is ook precies hun kracht: ze zijn niet bedoeld om definitief te zijn.

Geen enkel bedrijf kan dit alleen. Geen enkele overheid ook. De maakindustrie heeft structuren nodig waarin kennis, kapitaal en beleid samenkomen, niet incidenteel, maar als vaste werkwijze. In de routekaarten wordt dat samenspel daadwerkelijk georganiseerd.