Routekaart Circulaire Klimaatinstallaties: de koers naar 2030 wordt concreet

Op 10 september organiseerden DGBC, TVVL en Circonnect het tweede webinar in de reeks over circulaire klimaatinstallaties. Centraal stond de vraag wat de vernieuwde Routekaart Circulaire Klimaatinstallaties betekent voor de markt. Daarnaast schetsten twee sprekers, Kristiina Sau van TNO en Eelke Bontekoe van Inside-Out, twee praktijkrichtingen die om vervolg vragen.

Van beleidsdocument naar markt

Ongeveer 40% van de milieu-impact van gebouwen is toe te schrijven aan installaties, met klimaatinstallaties als grootste aandeel. Naarmate de energieprestatie van gebouwen verbetert, verschuift het zwaartepunt van die impact van energieverbruik naar materiaalgebruik. Dat maakt klimaatinstallaties, lang een blinde vlek in het circulaire debat, tot een van de sectoren waar winst te behalen valt.

Het eerste webinar in de reeks, op 9 april, ging over circulaire businessmodellen voor de sector. Emma Koster (Hogeschool Utrecht) onderscheidde daarin zeven typen modellen, van grondstofmodellen tot verdienstelijking. Ze wees toen al op een blinde vlek: die modellen beschrijven steeds één partij, terwijl een kringloop meestal meerdere schakels nodig heeft. Hoe verdeel je dan kosten en baten eerlijk? Die vraag vormde de directe aanleiding voor dit tweede webinar.

De webinarreeks maakt deel uit van het MOOI-project Circulaire Klimaatinstallaties, een meerjarig onderzoeksprogramma dat loopt tot juni 2027 en wordt gefinancierd door RVO. Circonnect werkt daarin samen met DGBC, TVVL en zestien andere organisaties.

De routekaart: van koers naar actielijnen

In juli werden de zeven routekaarten voor de maakindustrie, waaronder klimaatinstallaties, officieel onderdeel van de uitvoering van de Nationale Grondstoffenstrategie. Daarmee is de fase van gezamenlijke ontwikkeling voorbij en begint de uitvoering. Olaf Oosting (Groen & Aldenkamp Installatietechnieken, voorzitter van de productgroep klimaatinstallaties bij TVVL) nam deelnemers mee in wat de update van juni 2026 concreet betekent voor de markt.

De routekaart schetst een koers richting 2030 en werkt met vijf actielijnen: installatiearm bouwen, circulair ontwerpen, waardebehoud, marktontwikkeling en kennisdelen. Nieuw ten opzichte van eerdere versies is een vierde inhoudelijk doel, naast een lagere milieu-impact, een langere levensduur en een hoger recyclingpercentage: 15% van de behoefte aan kritieke materialen moet in 2035 worden gedekt door recycling, om de afhankelijkheid van een beperkt aantal leverende landen te verkleinen. Oosting noemde dit doel het resultaat van eigen inbreng vanuit de productgroep, aanvullend op de doelstellingen uit het Nationaal Programma Circulaire Economie.

Volgens Oosting is data de belangrijkste hefboom om op te sturen, niet als doel op zich maar als middel. Vooral data over kritieke materialen ontbreekt nog, terwijl de aandacht binnen de sector van oudsher vooral naar energieverbruik uitgaat. Hij verwelkomde in dat licht de Europese Critical Raw Materials Act, die de aanvoerzekerheid van kritieke grondstoffen moet vergroten.

De routekaart richt zich op opwekking, distributie, afgifte en regeltechniek, en erkent daarmee dat een klimaatinstallatie geen op zichzelf staand product is maar een systeem. Wat de sector volgens Oosting onderscheidt van bijvoorbeeld de routekaart voor elektrolysers, is de keten eromheen: aannemers, architecten en vergunningverleners maken evengoed deel uit van het speelveld als fabrikanten en installateurs. Dat maakt standaardisatie complexer, iets wat vanuit RVO tijdens het webinar werd onderstreept: materiaalgebruik van installaties schaalt niet lineair met vermogen, een warmtepomp van 20 kW vraagt niet automatisch twee keer zoveel materiaal als een variant van 10 kW.

Circonnect activeert en faciliteert al een aantal jaren bedrijven binnen deze productgroep om toekomstgericht te ondernemen, onder meer via een aantal CIRCO Keten-Tracks binnen klimaatinstallaties. Voor luchtkanalen loopt sinds 2025 een traject met OostNL en Maaklos, inmiddels met pilots bij onder meer Heijmans, GMM Luchttechniek en Kerssens Luchtbehandeling. Op dit moment loopt er ook een Keten-Track rond warmteterugwinsystemen, met zeven pilots als startpunt. Beide zijn voorbeelden van hoe waardebehoud, een van de vijf actielijnen uit de routekaart, in de praktijk vorm krijgt.

Twee praktijkrichtingen voor vervolg

Kristiina Sau (TNO) introduceerde collaboratieve businessmodellering als methode om precies het vraagstuk uit het aprilwebinar te doorgronden: hoe verdeel je waarde, kosten en risico’s eerlijk over meerdere partijen, wanneer geen van hen een circulaire oplossing alleen kan realiseren? De methode vertrekt vanuit een gedeeld doel, brengt vervolgens alle betrokken partijen in kaart en maakt per partij concreet welke bijdrage, activiteiten en baten daarbij horen. Waarde is daarbij niet per se geld, het kan net zo goed gaan om kennis, gemeenschapswaarde of CO2-reductie. De potentie zit volgens Sau juist in vraagstukken die te complex zijn voor één partij alleen, zoals de modulaire refurbished ventilatiebox uit het aprilwebinar, waarbij pas door de bijdrage van elke schakel, van woningcorporatie tot refurbisher, een werkbaar en eerlijk model ontstaat.

Eelke Bontekoe (Inside-Out) liet zien hoe dat er in de praktijk uitziet, aan de hand van Bravo, een collectief verwarmingssysteem dat individuele gasketels in gestapelde bouw vervangt. Acht partijen spelen een rol, van de woningcorporatie als warmteleverancier tot de netbeheerder, die het systeem tijdelijk kan afschakelen bij netcongestie. Bontekoe was daarbij open over een onopgelost knelpunt: de hogere initiële investering ligt bij de woningcorporatie, terwijl een groot deel van de baten, lagere energielasten, bij de bewoner terechtkomt, die bovendien huurrechtelijk beschermd is. Aan een oplossing wordt gewerkt, onder meer samen met woningcorporaties en BOEX, maar die is er nog niet.

Beide bijdragen raken aan hetzelfde vraagstuk dat Olaf Oosting eerder aankaartte: hoe weeg je materiaalgebruik en energieprestatie tegen elkaar af wanneer beide, letterlijk, decennia meegaan? Vanuit de deelnemers kwam die vraag ook terug in een andere vorm, namelijk in hoeverre bij de dimensionering van installaties al rekening wordt gehouden met een veranderend klimaat, en of Nederlandse normen daarop aangepast zouden moeten worden. Beide onderwerpen, collaboratieve businessmodellen en de praktijk van Bravo, verdienen op zichzelf meer ruimte dan dit webinar bood. We komen er in een vervolgartikel op terug.

Zelf aan de slag

Wie nu al met deze aandachtspunten aan de slag wil, kan terecht bij de Circulaire Criteria voor Klimaatinstallaties, de leidraad die Circonnect samen met CE Delft ontwikkelde voor opdrachtgevers in vastgoed. De criteria sluiten aan bij dezelfde systeembenadering die Oosting beschreef, via het FODAR-principe: Functie, Opwekking, Distributie, Afgifte en Regeling. Daarmee bieden ze gemeenten, woningcorporaties en andere grote opdrachtgevers concrete stappen om vandaag al te starten met een circulair Programma van Eisen, vooruitlopend op de doelen uit de routekaart.

Vooruitblik

De ontwikkelingen rond klimaatinstallaties komen de komende maanden op meerdere plekken terug. Deze maand verschijnt een TVVL-magazine met aandacht voor Bravo, in november organiseert TVVL Techniek Today, en op 10 december vindt tijdens het Paris Proof congres een deelsessie plaats over voorspellend onderhoud. Het volgende webinar in de reeks staat gepland op 11 februari.

De opname van het webinar van 10 september is hieronder te bekijken.