Routekaarten officieel onderdeel van uitvoering Nationale Grondstoffenstrategie

Met een brief aan de Tweede Kamer hebben de ministers Heleen Herbert (Economische Zaken en Klimaat), Stientje van Veldhoven (Klimaat en Groene Groei), Sjoerd Sjoerdsma (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking) en Dilan Yeşilgöz (Defensie) eerder deze maand de zeven routekaarten voor circulariteit en weerbaarheid van de maakindustrie officieel gepubliceerd. Batterijen, kritieke materialen, wind op zee, klimaatinstallaties, elektrolysers en zonnestroomsystemen krijgen daarmee, samen met militaire schepen, een vaste plek in de uitvoering van de Nationale Grondstoffenstrategie. Naast de routekaarten stelde het kabinet ook de eerste Nederlandse Kritieke Grondstoffenlijst vast, met zeventien grondstoffen waarvan de aanvoer een hoog risico kent.

De publicatie markeert een omslag. Waar de routekaarten tot nu toe vooral een gezamenlijk ontwikkelproces waren tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheid, vormen ze vanaf nu de basis voor concrete uitvoering. De Product Teams werken de komende periode actielijnen verder uit, en de eerste stap naar uitvoering is al gezet: voor meerdere productgroepen werken consortia van bedrijven inmiddels samen aan sleutelprojecten, met vervolgactiviteiten die de komende maanden verder worden ingevuld.

Circonnect faciliteerde het proces achter alle zeven routekaarten, van de eerste visieontwikkeling tot actielijn. Dat gebeurde via een vaste methodiek die voor elke productgroep hetzelfde is: afbakening, visie en draagvlak, effecten en doelen, en uiteindelijk een breed gedragen projectportfolio. Die herkenbare opbouw maakt de routekaarten onderling vergelijkbaar, ook al verschillen de sectoren sterk van aard. Expert- en stakeholdersessies vormden daarbij een vaste schakel: ze verrijkten de inhoud, brachten partijen in beweging om zaken zelf op te pakken en legden de basis voor de uitvoering die nu volgt.

De routekaarten

De routekaart batterijen positioneert de sector als sleuteltechnologie voor de energie- en mobiliteitstransitie, terwijl Nederland sterk afhankelijk blijft van buitenlandse grondstoffen, cellen en raffinagecapaciteit. De routekaart combineert daarom nieuwe duurzame batterijchemie, levensduurverlenging en hoogwaardige recycling. De belangrijkste ontwerpdoorbraak is dat circulariteit al in de ontwerpfase wordt meegenomen, via recycle-by-design en het gebruik van niet-kritieke materialen, in combinatie met businessmodellen op basis van total cost of ownership.

Voor kritieke materialen ontbreekt in Nederland vrijwel elke primaire grondstofreserve. De routekaart richt zich daarom volledig op terugwinning, verwerking en raffinage van secundaire stromen, uitgewerkt aan de hand van twee eerste casussen: permanente magneten en zonnepanelen. De doorbraak zit in het denken vanuit de volledige ketenarchitectuur, van inzameling tot raffinage en hernieuwde inzet als grondstof.

Wind op zee stuurde de afgelopen jaren vooral op kosten en projectniveau. De routekaart beschrijft de volgende stap: een systeemsprong naar circulariteit, kwaliteit en leveringszekerheid, met materiaalgebruik, ontwerpkeuzes, standaardisatie, retoursystemen en transparantie als één samenhangende benadering. Juist in onderdelen als magneten en kabels zitten kritieke materialen, wat de ontwerpkeuzes direct raakt. Circulair ontwerp van kabels, modulair ontwerp van magneten en standaardisatie op meerdere niveaus zijn de prioritaire oplossingsrichtingen.

Bij klimaatinstallaties draait de routekaart om de grote verduurzamingsopgave in de gebouwde omgeving, waar installaties een groot aandeel hebben in de milieu-impact van gebouwen. De routekaart kiest voor een bredere benadering op product-, systeem- en gebouwniveau, met installatie-arm bouwen en circulair productontwerp als combinatie: minder en eenvoudiger installaties waar dat kan, en waar ze wel nodig zijn, modulair en losmaakbaar ontworpen. Voor onderdelen als luchtkanalen wordt daarnaast gewerkt aan een nieuw retoursysteem en bijbehorend verdienmodel voor fabrikanten, installateurs en ketenpartners.

Elektrolysers vormen een jonge maar strategisch cruciale sector, waarin circulariteit nog geen vanzelfsprekend vertrekpunt is. De routekaart zet in op een sterker verdienvermogen van de maakindustrie, minder afhankelijkheid van schaarse grondstoffen en een lagere milieudruk, geconcretiseerd in weerbaar ontwerpen: PFAS vermijden, iridium en platina reduceren of vervangen, en toewerken naar PGM-vrije, hoog-efficiënte elektrolysers met langere levensduur.

Zonnestroomsystemen zitten volgens de routekaart nog in een relatief vroege fase van marktontwikkeling op circulariteit. De routekaart zet daarom sterk in op kennisontwikkeling, marktontwikkeling en gerichte interventies, met minimumkwaliteitseisen in grootschalige inkoop als hefboom en levensduurverlenging van bestaande systemen als aanvulling. Onderdeel daarvan is de opzet van een gecombineerd retoursysteem voor panelen, omvormers en onderstellen, dat levensduurverlenging commercieel haalbaar moet maken en hoogwaardige verwerking borgt. Voor de kritieke materialen in zonnepanelen, zoals silicium, gallium en zilver, geldt dat Nederland en Europa nu voor een groot deel afhankelijk zijn van import; in de toekomstvisie worden zonnestroomsystemen ontworpen zonder giftige en kritieke grondstoffen, met optimale repareerbaarheid en recyclebaarheid.

Innovatieagenda’s voor de maakindustrie

Deze omslag naar uitvoering stond ook centraal op het Jaarevent Circulaire Maakindustrie, op 17 juni in De Kas in Woerden. Programmamanager Iris Grobben ging daar in op de inhoud en betekenis van de routekaarten.

Tijdens het jaarevent gingen deelnemers ook zelf aan de slag met de routekaarten van vijf productgroepen, en met de tools die de sector helpen om ermee te werken, zoals de Restwaarde Tool en het Grondstof- en Productpaspoort.

Voor Circonnect is de publicatie de start van de volgende fase. Praktijkervaringen uit de Keten-Tracks en pilots blijven terugvloeien naar de routekaarten, en andersom voeden de routekaarten weer nieuwe projecten. Meer daarover is te lezen in de recente update over de routekaarten voor de maakindustrie.

De komende tijd publiceren we verder over de inhoud van de routekaarten, met meer diepgang dan in dit overzicht past.